Topraklama ölçümü neden tek seferlik değil
Bir tesisin topraklama sistemi kurulduğu gün ölçülür ve rapora bağlanır, ama bu tek seferlik bir işlem değildir. Toprak direnci zamanla değişir: nem oranı, toprak yapısındaki değişim, korozyon, yeni yapılan kazı ve tesisat müdahaleleri topraklama direncini yükseltebilir. Bir tesisin ilk kurulumda uygun çıkan topraklaması, birkaç yıl sonra aynı seviyede olmayabilir. Periyodik ölçüm, bu değişimi tespit edip müdahale zamanı gelmeden önce görmek için var; bir arıza anında topraklamanın görevini yapıp yapmayacağı, o anda değil önceden ölçülüp doğrulanmalı.
Periyodik kontrol süresi ne diyor
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin EK-III'ündeki Tablo-3, "elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı" satırında periyodik kontrol dönemini şöyle tanımlıyor: ilgili standartlarda ayrı bir süre belirtilmemişse azami süre 1 yıl. Aynı tablo bu değerlendirmenin teknik dayanağı olarak üç yönetmeliğe atıf yapıyor: 21/8/2001 tarihli ve 24500 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği, 30/11/2000 tarihli ve 24246 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği ve 4/11/1984 tarihli, 18565 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği.
Bu süre azami sınır; standardın öngördüğü daha kısa bir süre varsa ya da tesisin risk profili (nemli ortam, korozif atmosfer, sık toprak hareketi) daha sık kontrolü gerektiriyorsa, ölçüm bu sınırdan daha erken tekrarlanır. Kıyı bölgelerinde ya da endüstriyel atık suyun toprağa karıştığı sahalarda korozyon hızı daha yüksek olabileceği için, bu tür tesislerde yıllık periyodun altına inen bir kontrol sıklığı tercih edilebilir.
Rapor neyi gösterir
Topraklama ölçüm raporu tek bir sayıdan ibaret değildir. Tipik bir rapor şu bileşenleri içerir:
- Ölçülen topraklama direnci değeri (Ohm cinsinden) ve ilgili standarda göre kabul sınırı
- Ölçüm yöntemi (genellikle üç nokta veya toprak direnç test cihazıyla düşme potansiyeli yöntemi)
- Ölçüm noktaları ve topraklama tipinin tanımı (temel topraklaması, çubuk elektrot, ızgara topraklama)
- Önceki ölçümle karşılaştırma, varsa
- Yetkili kişinin unvanı, imzası ve ölçüm tarihi
Rapordaki değer standart sınırın üzerindeyse, bu tek başına "acil tehlike" anlamına gelmez ama iyileştirme gerektiren bir bulgu olarak değerlendirilir ve elektrot sayısı artırma, toprak iyileştirici kullanma ya da bağlantı noktalarını yenileme gibi adımlarla ele alınır. Önceki ölçümle karşılaştırma özellikle önemlidir; direnç değeri standart sınırın altında kalsa bile yıllar içinde sürekli yükseliyorsa, bu eğilim bir sonraki periyotta sınırı aşacağının erken sinyali olabilir.
Kim ölçebilir
Yönetmeliğin 2.3.2 maddesi, elektrik tesisatı, topraklama tesisatı, yıldırımdan korunma tesisatı ve benzeri tesisatın periyodik kontrolünü kimlerin yapabileceğini tanımlıyor: elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, elektrik tekniker veya yüksek teknikerleri. 1 kV ve altı gerilimli tesisatlarda elektronik mühendisleri de bu listeye dahil.
Bu, ölçümün herhangi bir teknisyen tarafından yapılabileceği anlamına gelmiyor; rapor resmî bir belge olarak kullanılacaksa, ölçümü yapan kişinin bu unvanlardan birine sahip olması gerekiyor. Bir denetimde ilk sorulan şeylerden biri, raporu imzalayan kişinin bu şartı taşıyıp taşımadığıdır.
Tesisat projesi şartı
Yönetmeliğin 2.3.7 maddesi, elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatlarının periyodik kontrolünde tesisat projesinin arandığını belirtiyor. Projesi bulunmayan tesisatların, 3/12/2003 tarihli ve 25305 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği ile ilgili standartlara uygun olarak projelendirilmesi işletmenin sorumluluğunda. Eski bir binada ya da devralınan bir tesiste topraklama projesi yoksa, ilk ölçümden önce bu eksikliğin giderilmesi gerekir; aksi halde ölçüm sonucu var olsa da rapor "projeye uygunluk" bölümünde boşluk bırakır.
Devralınan tesislerde bu durum sık karşılaşılan bir problemdir: bina birkaç el değiştirmiş, orijinal proje kaybolmuş, ama topraklama fiziksel olarak yerinde duruyor olabilir. Bu durumda önce projenin yeniden çıkarılması, sonra ölçümün buna göre değerlendirilmesi gerekir.
Ölçüm sıklığını artıran durumlar
Aşağıdaki koşullardan biri geçerliyse, yıllık periyodun beklenmeden ölçümün tekrarlanması önerilir:
- Yakın zamanda toprak kazısı, temel çalışması ya da yapısal müdahale yapıldıysa
- Tesis nemli, korozif ya da kimyasal etkiye açık bir ortamdaysa
- Bir önceki ölçümde sınıra yakın bir değer çıktıysa
- Topraklama sistemine yeni bir ekipman ya da bina eklendiyse
Ölçüm sırasında nelere dikkat edilir
Topraklama ölçümü, doğru yapılmadığında yanıltıcı bir sonuç verebilir. Ölçüm sırasında dikkat edilen bazı noktalar şunlar: ölçüm sondalarının, mevcut topraklama sisteminden elektriksel olarak bağımsız bir mesafeye yerleştirilmesi, ölçümün toprağın nem durumuna göre değerlendirilmesi (kurak bir dönemde alınan ölçüm, en kötü senaryoyu gösterir) ve varsa yakın çevredeki başka bir topraklama sisteminin ölçümü etkilememesi için gerekli mesafenin bırakılması. Bu detaylar atlandığında, ölçülen değer sahadaki gerçek durumu yansıtmayabilir; bu yüzden ölçümün yetkili ve tecrübeli bir ekip tarafından yapılması, yalnızca bir formalite değil, sonucun güvenilirliği açısından da önemlidir.
Bir diğer pratik nokta, ölçüm sonucunun mevsimsel dalgalanmadan etkilenebilmesi. Aynı topraklama sistemi, yağışlı bir dönemde ölçüldüğünde kurak bir döneme göre daha düşük direnç gösterebilir. Bu yüzden ardışık yılların ölçümleri karşılaştırılırken, ölçümün hangi mevsimde yapıldığı da göz önünde bulundurulur.
Sık sorulanlar
Yeni yapılan bir bina için ilk topraklama ölçümü ne zaman yapılır? Tesisat tamamlandıktan ve devreye alınmadan önce, elektrik taahhüt sürecinin bir parçası olarak yapılır.
Ölçüm sonucu standardın üzerinde çıkarsa hemen mi müdahale edilir? Bulgunun büyüklüğüne göre değişir; küçük bir sapma bir sonraki periyoda kadar izlenebilir, ciddi bir sapma öncelik alır.
Yıldırımdan korunma tesisatı da aynı süreyle mi ölçülür? Evet, aynı tabloda yıldırımdan korunma tesisatı için de standartlarda süre belirtilmemişse azami süre 1 yıl olarak geçiyor.
Ölçüm raporu olmadan sigorta hasar talebi etkilenir mi? Bu, poliçe şartlarına göre değişir; güncel bir rapor bulunmaması denetim ve hasar süreçlerinde soru işareti yaratabilir.
Ölçüm ekibinin sahaya çıkmadan önce tesisin topraklama planını (varsa) incelemesi de sonucun doğru yorumlanmasını kolaylaştırır. Plan yoksa, ilk ölçüm ziyaretinde sahadaki mevcut elektrotların yerini ve bağlantı noktalarını kayıt altına almak, hem bu yılki raporu hem de gelecek yıllardaki karşılaştırmayı daha sağlam bir zemine oturtur.
Sonraki adım
Topraklama ölçümünüzün ne zaman yapıldığını hatırlamıyorsanız ya da tesisat projeniz elinizde yoksa, önce bu iki soruyu netleştirmek gerekir. AG-OG şebeke hizmetimiz kapsamında topraklama ölçümü ve gerekiyorsa iyileştirme çalışmasını birlikte planlıyoruz; trafo merkezinizin topraklaması için trafo ve yüksek gerilim hizmetimize de bakabilirsiniz. Ölçüm talebi için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
