Yağlı trafoda yağ analizi, trafoyu açmadan içini okumanın en ucuz yoludur. Küçük bir numune; yalıtkanın nem alıp almadığını, yaşlanıp yaşlanmadığını ve içeride sıcak ya da elektriksel bir arıza başlayıp başlamadığını gösterir. Bu yazıda numunede hangi analizlerin yapıldığını, sonuçların ne anlama geldiğini ve sınır değerlerin nereden alınacağını anlatıyoruz.
Trafo yağı neden analiz edilir?
Yağ iki iş yapar: sargıları ve nüveyi soğutur, aynı zamanda sargı yalıtımının bir parçası olarak elektriksel dayanım sağlar. Trafo yıllarca yük altında ısınıp soğudukça yağ oksitlenir, selüloz yalıtım (kâğıt) yaşlanır, conta ve nefesliklerden nem girer. Bu süreçlerin hiçbiri dışarıdan görünmez.
Yağ, trafonun içinde olan biteni taşıyan tek ortamdır. Kâğıt yalıtımın bozulması ya da yerel bir ısınma, yağın içinde çözünen gazlar ve kimyasal değişimler olarak numuneye geçer. Bu yüzden analiz, arızayı beklemek yerine eğilimi izlemenin aracıdır.
Hangi analizler yapılır?
Laboratuvarlar numuneye genellikle iki grupta bakar. Birinci grup yağın genel sağlığını gösteren rutin testlerdir, ikinci grup ise arıza teşhisine yönelik gaz analizidir.
| Analiz | Neyi gösterir |
|---|---|
| Delinme (dielektrik dayanım) gerilimi | Yağın elektriksel dayanımı; düşüş çoğunlukla nem ya da partikül kirliliğine işaret eder |
| Su içeriği | Yağdaki ve dolaylı olarak kâğıttaki nem; nem yalıtımı zayıflatır, kâğıdın yaşlanmasını hızlandırır |
| Asitlik (nötralizasyon sayısı) | Oksidasyon düzeyi; yükselmesi çamur oluşumunun habercisidir |
| Yüzeyler arası gerilim | Yağda çözünen polar kirleticiler; asitlikten önce hareket edebilir |
| Çözünmüş gaz analizi (DGA) | İç ısınma, kısmi deşarj ve ark gibi arıza türlerinin izi |
Bu testlerin yöntemleri IEC ve ISO standartlarında tanımlıdır; çözünmüş gazların yorumu için IEC 60599 kullanılır. Hangi testin hangi standart baskısına göre yapıldığı laboratuvar raporunda yazar ve rapor bu açıdan okunmalıdır.
Çözünmüş gaz analizi neden en kıymetli sonuçtur?
Trafo içinde bir arıza başladığında yağ ve kâğıt parçalanır, ortaya belirli gazlar çıkar ve bu gazlar yağda çözünür. Numune gaz kromatografisiyle taranır ve hangi gazdan ne kadar çıktığı ölçülür.
Gazın cinsi arızanın türü hakkında ipucu verir:
- Hidrojen ağırlıklı bir tablo, kısmi deşarj gibi düşük enerjili olaylara işaret edebilir.
- Metan, etan ve etilen gibi hidrokarbonlar yerel aşırı ısınmayla ilişkilidir.
- Asetilen, yüksek enerjili ark olaylarının tipik izidir ve ciddiye alınır.
- Karbon monoksit ve karbondioksit, kâğıt yalıtımın ısıl bozunmasını gösterir.
Tek bir ölçümden çok, ölçümlerin zaman içindeki seyri önemlidir. Aynı trafodan yıllar içinde alınan numunelerde gazın hızla artması, mutlak değerin küçük kalmasına rağmen tek başına bir uyarıdır. Bu yüzden analiz sonuçları arşivlenmeli ve her yeni rapor bir öncekiyle yan yana okunmalıdır.
Sınır değerleri nereden öğrenirsiniz?
İnternette dolaşan "su en fazla şu kadar, asitlik en fazla bu kadar" tabloları genellikle yağ sınıfına, gerilim seviyesine ve trafonun yaşına göre değişen değerleri tek satıra indirir. Bu yazıda da bilinçli olarak sayı vermiyoruz. Doğru kaynaklar şunlardır:
- Trafo üreticisinin kullanım ve bakım kılavuzu
- Yağ analizini yapan akredite laboratuvarın rapor yorumu
- Geçerli IEC ve TSE standartlarının güncel baskıları
- Sahada trafonun sorumluluğunu taşıyan yetkili mühendis
Rapordaki bir değerin "izlenmeli" ya da "müdahale gerekli" sayılması, yalnızca tabloya bakarak değil trafonun yük geçmişi, yaşı ve önceki sonuçlarıyla birlikte verilen bir karardır.
Numune nasıl alınır, kim alır?
Yanlış alınan numune, doğru laboratuvarda bile yanlış sonuç üretir. Numune yağ musluğundan, temiz ve kuru bir kapla, havayla temas ettirmeden alınmalıdır; gaz analizi için hava almayan özel şırınga ya da kap gerekir. Nem ölçümü için numuneyi ortam havasında bekletmek sonucu bozar.
Trafo enerjili ya da enerjisiz olsun, yağ alma işi yüksek gerilim çalışmasıdır. Numune alma, vana işlemleri ve olası yağ arıtma ya da yağ değişimi yalnızca yetkili ve eğitimli personel tarafından, işletmenin güvenlik prosedürüne uygun yapılmalıdır. "Kendim alırım" yaklaşımı hem iş güvenliği hem de sonuç güvenilirliği açısından yanlıştır.
Analiz ne zaman ve hangi durumda yapılmalı?
Düzenli periyodik numune dışında bazı olaylar ek analiz gerektirir: trafonun aşırı yük altında çalıştırılması, koruma rölesinin (Buchholz gibi) alarm vermesi, yakın çevrede yıldırım ya da şebeke arızası yaşanması, uzun süre enerjisiz bekletilen trafonun devreye alınması ve el değiştiren ya da taşınan trafolar. Bu durumlarda sonucu bir önceki numuneyle kıyaslayabilmek için ilk devreye alma sırasında bir referans numunenin de alınması iyi bir alışkanlıktır.
Sonuç bozuk çıkarsa ne yapılır?
Sonucun bozuk olması trafonun hemen devre dışı kalması anlamına gelmez; çoğu zaman bir sonraki adımı belirler:
- Nem ve delinme gerilimi sorunu: Yağ arıtma (filtreleme ve vakumla kurutma) çoğunlukla çözümdür. Kaynağın da bulunması gerekir; nefes alma silikajeli ya da conta kaynaklı bir sızıntı varsa arıtma geçici kalır.
- Asitlik ve yüzeyler arası gerilim sorunu: Yağın yaşlandığını gösterir. Yağ rejenerasyonu ya da değişimi değerlendirilir.
- Gaz artışı: Numune alma aralığı sıklaştırılır, ek elektriksel ölçümler (sargı direnci, çevirme oranı, izolasyon direnci) yapılır, gerekirse trafo servis dışı bırakılıp iç muayeneye alınır.
Bu kararların hepsi, planlı bakım programının içinde daha ucuz ve kontrollüdür. Analiz periyodunu ve diğer saha kontrollerini trafo periyodik bakım yazımızda ele aldık.
Sık sorulanlar
Kuru tip trafoda yağ analizi yapılır mı? Hayır, kuru tipte yağ yoktur; izleme sargı sıcaklığı, temizlik ve izolasyon ölçümleriyle yapılır. İki tipin farkını kuru tip ve yağlı tip trafo seçimi yazısında bulabilirsiniz.
Yağ analizi periyodu sabit midir? Hayır. Trafonun gücüne, yüküne, yaşına ve önceki sonuçlara göre değişir; üretici önerisi ve yürürlükteki işletme prosedürü esas alınır.
Rapor tek başına yeterli mi? Değil. Rapor bir uyarı ya da güven işaretidir; kararı yetkili mühendis, saha ölçümleri ve yük geçmişiyle birlikte verir.
Özetle
Yağ analizi; nemi, yaşlanmayı ve gaz oluşumunu görünür kılar. Değerli olan tek bir sonuç değil, yıllara yayılan seridir. Sınır değerleri üretici ve standart belirler, yorumu trafoyu tanıyan yetkili mühendis yapar.
Sonraki adım
Trafolarınızın bakım planını, yağ numunesi alma düzenini ve analiz sonuçlarının yorumlanmasını birlikte kurmak için İzmir ve Manisa'da trafo ve yüksek gerilim hizmetlerimize göz atabilir ya da bizimle iletişime geçerek keşif talep edebilirsiniz.
